و اگر قرآن فعل خدا را « كلمه » ناميده براى اين است كه فعل او بر وجود او دلالت مىكند . از همين جا است كه مسيح ، كلمه خدا ناميده مىشود ، و قرآن كريم مىفرمايد : « إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّه وَكَلِمَتُه » « 1 » و نيز از اينجا روشن مىشود كه هيچ عينى از اعيان خارجى و هيچ واقعه اى از وقايع به وجود نمىآيد مگر آنكه از اين جهت كه بر ذات خداى تعالى دلالت دارد ، كلمه او است . چيزى كه هست در عرف و اصطلاح قرآن كريم مخصوص امورى شده كه دلالتش بر ذات بارى عز اسمه ظاهر باشد ، و در دلالتش خفاء و بطلان و تغييرى نباشد ، هم چنان كه فرموده : « وَالْحَقَّ أَقُولُ » « 2 » و نيز فرموده : « ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ » « 3 » و چنين موجودى مثال روشنش عيسى بن مريم ( ع ) و موارد قضاى حتمى خدا است . و نيز از همين جا روشن مىشود اينكه مفسرين « 4 » « كلمات » در آيه را حمل بر معلومات و يا مقدورات و يا ميعادهايى كه به اهل ثواب و اهل عقاب داده شده نموده‌اند ، صحيح نيست . پس معناى اينكه فرمود : * ( « قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي » ) * اين است كه اگر درياها مركب باشد و با آن ، كلمات خدا را كه دلالت به خدا مىكنند بنويسم هر آينه آب دريا تمام مىشود و كلمات پروردگار تمام نمىشود . و معناى * ( « وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِه مَدَداً » ) * اين است كه حتى اگر غير درياهاى دنيا درياى ديگرى هم تهيه كنيم آن نيز خشك خواهد شد ، قبل از اينكه كلمات پروردگار من تمام شود . بعضى « 5 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از « بمثله » جنس مثل است ، نه يك مثل ، چون كلمه « مثل » هر وقت اضافه به اصل شود از تناهى بيرون نمىرود ، و چون كلمات خداى تعالى - يعنى معلوماتش - غير متناهى است ، لذا متناهى نمىتواند غير متناهى را ضبط كند - اين خلاصه گفتار مفسر مذكور است . اين گفته در جاى خود صحيح است ليكن نه به خاطر تناهى و عدم تناهى ، و اينكه كلمات خدا غير متناهى است . بلكه به اين جهت است كه حقايقى كه كلمات بر آن دلالت مىكند از حيث دلالتش غلبه بر مقادير دارد ، و چگونه چنين نباشد با اينكه هر ذره از ذرات دريا هر قدر هم بسيار فرض شود وافى نيست كه دلالتهايش را بر جمال و جلال خدا در طول

--> ( 1 ) جز اين نيست كه مسيح ، عيسى بن مريم رسول اللَّه و كلمه او است . سوره نساء ، آيه 171 . ( 2 ) سوره ص ، آيه 84 . ( 3 ) گفتار نزد من دگرگونه نمىشود . سوره ق ، آيه 29 . ( 4 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 498 . ( 5 ) روح المعانى ، ج 16 ، ص 51 .